Ons dagelijks handelen wordt ongemerkt aangestuurd door iets waar we zelden rechtstreeks contact mee maken: gemis. Een onbekende leegte waar we voortdurend van weg bewegen, waardoor we chronisch uit contact zijn met onszelf. Dat gemis leren herkennen en er niet langer voor wegvluchten, is voor mij één van de meest wezenlijke beoefeningen op het pad van ontwaken en ontwikkelen.
Gemis herkennen
Gemis is er in talloze soorten en maten. Soms is het acuut en tastbaar, zoals het verlies van een geliefde, je gezondheid of een vertrouwde situatie. Vaker nog leeft het als een subtiele, chronische onderstroom in ons dagelijks leven: een stem die fluistert dat het huidige moment niet goed genoeg is, dat er iets essentieels ontbreekt of dat de ander, de relatie of wijzelf anders moeten zijn.
Wanneer we werkelijk kijken naar hoe we functioneren in het dagelijks leven, zien we hoe vaak ons handelen voortkomt uit een gevoel van gemis. Onze eerste reflex bij het ervaren van gemis, of leegte, is vrijwel altijd verzet. We proberen het gemis instinctief op te vullen, afleiding te zoeken of de controle terug te grijpen. Zo bewegen we weg van het gemis, op zoek naar vervulling.
We vullen bijvoorbeeld stiltes op met afleiding, hopen op een volgend, beter moment, vermijden afgewezen te worden, proberen controle te houden over hoe anderen ons zien, willen de pijn van verlies niet voelen, willen onze jeugdigheid behouden, enzovoorts. Zodra we een tekort ervaren, komen we in beweging.
Gemis als poort naar Zijn
Binnen de visie van Zijnsoriëntatie ligt de werkelijke bevrijding echter precies in de tegenovergestelde richting. Niet het weglopen of ontwijken van het gemis, maar het diepgaand toelaten ervan is de poort naar onze ware natuur.
In onze bewegingen weg van het gemis, bewegen we ook weg van onszelf – weg van de rijkdom die allang in ons aanwezig is, maar niet herkend wordt. We zijn bang voor het gemis, omdat we het niet herkennen als een poort. Een poort naar pure presentie en de liefde die we in essentie al zijn. Wanneer die poort zich opent, openbaart zich onze innerlijke rijkdom in de vorm van pure Zijnskwaliteiten, zoals liefde, schoonheid, waarheid, goedheid en compassie.
Het is cruciaal om te beseffen dat deze rijkdom van Zijn geen ervaring is. Elke ervaring is immers gebonden aan voorwaarden, omstandigheden en tijd; ze heeft een begin en een einde, en is daarom nooit werkelijk blijvend vervullend. De non-duale rijkdom van Zijn daarentegen is onvoorwaardelijk, altijd aanwezig en direct toegankelijk. Het grote mysterie is dat de plek waar het gemis voelbaar is, exact de plek is waar je deze innerlijke rijkdom zult aantreffen.
Strategieën wijzen de weg
Het lastige van gemis is dat we het in het dagelijks leven vaak niet herkennen. Het tekort, het gemis of de leegte, en wat we precies missen, is zelden helder en bewust aanwezig in onze geest. De ingang om het gemis helder te kunnen zien is ons eerst bewust te worden van hoe we in ons leven en onze relaties strategisch opereren. Een strategie heeft namelijk de functie om het gemis niet te voelen. Het opmerken en constructief bevragen van deze strategieën kan hierin zeer behulpzaam zijn. Vragen zijn bijvoorbeeld:
- Ben ik op dit moment bezig iets te vermijden?
- Ben ik iets aan het zoeken, halen of veiligstellen?
Deze vragen leggen al snel onze strategische manieren bloot waarin we iets willen toevoegen aan dit moment; waar we vechten voor iets wat er in de feitelijke situatie niet is. Bijvoorbeeld: je krijgt kritiek op je werk. Je schiet in verdediging, wilt jezelf bewijzen en bent er dagenlang mee bezig. Deze strategieën wijzen naar het onderliggende gemis aan erkenning of bestaansrecht. Of je voelt je niet begrepen door je partner en probeert jezelf steeds meer uit te leggen; het gemis aan verbinding en contact stuurt dit aan.
Ook momenten waarop we van slag raken, kunnen ons iets laten zien. Die situaties kunnen we leren begrijpen als niet kunnen ontspannen in gemis. Wanneer er bijvoorbeeld boosheid of frustratie opkomt, is het de kunst om stil te staan en onszelf af te vragen:
- Wie of wat mis ik hier eigenlijk?
Vaak gaat het om hele basale behoeften die we missen, zoals veiligheid, geborgenheid, houvast, bestaansrecht, liefde, erkenning, verbinding of eigen ruimte. Zodra we merken dat we enorm ons best aan het doen zijn om deze zaken te forceren, is dat de directe richtingaanwijzer naar het onderliggende gemis. We doen immers onze best voor iets wat er in onze beleving op dat moment niet is.
Als we ons gemis niet in beeld hebben, stuurt het ons onbewust aan in ons leven. Vanuit de psychologische visie van Zijnsoriëntatie ligt gemis aan de basis van ons niet kunnen rusten in Zijn. We zijn steeds onderweg om onszelf, de ander of de situatie te veranderen, te controleren, te verkrijgen of te vermijden, in de hoop ons completer, veiliger of meer vervuld te voelen. In die beweging weg van het gemis, bewegen we dus weg van onszelf: we Zijn niet.
Koersen op gemis: vallen in bodemloosheid
Het in beeld krijgen van gemis is al een kunst op zich. Maar het in beeld houden ervan – wat ik ‘koersen op gemis’ noem – vraagt om een nog groter meesterschap. Wat er namelijk gebeurt als we het gemis werkelijk toelaten – toestaan dat we verliezen, het onderspit delven of ten onder gaan – is dat onze psychologische en sociale bestaansgrond wegvalt. Het voelt alsof we fundamenteel mislukken, oplossen of sociaal doodgaan, alsof we het loodje leggen. We dreigen onze vertrouwde presentie en ons houvast te verliezen. We moeten van goeden huize komen om deze schijnbare bodemloosheid toe te staan, erin te vallen en werkelijk te ontspannen. Maar als we daarin slagen, ontmoeten we precies daar ons diepere wezen en de onwankelbare presentie van Zijn.
Meestal verloopt dit proces echter grilliger. Zodra het gemis nadert, werpt de psyche onmiddellijk stofwolken op, zoals intense emoties, weerstanden en fysieke sensaties. Zelfs splitsen of dissociëren behoort tot de overlevingsmogelijkheden van de geest. Deze reacties zijn zeer concreet en tastbaar – veel concreter dan de ijle leegte van het gemis – waardoor onze aandacht onmiddellijk wordt weggezogen naar de emotionele storm.
Gefixeerd door eindeloze verhalen, analyses en psychologische duidingen zijn we, hoe diepgaand die inzichten soms ook lijken, ongemerkt weer weggetrokken bij de kern. We tikken het gemis slechts heel even aan en zijn direct weer onderweg. Een ander herkenbaar mechanisme om niet te vallen is het rigoureus onderdrukken van het gemis, waardoor de opgebouwde innerlijke kramp en de verhalen die ermee gepaard gaan de hele voorgrond gaan beheersen. We vertellen onszelf bijvoorbeeld dat we die ander helemaal niet nodig hebben, of dat die belangrijke bijeenkomst toch niets voorstelde. Daarmee verdwijnt het gemis uit beeld. In plaats daarvan raken we gevangen in een kramp; we zitten vast in verhalen of oordelen die ons aansturen.
Precies daar ligt een belangrijk punt: we zijn dan zo met de emoties, reacties of verhalen bezig, dat we niet meer zien waar ze omheen zijn ontstaan. Het gemis is al lang uit beeld verdwenen. We begrijpen onze patronen, we kunnen ze wellicht benoemen en voelen, maar onze aandacht ligt op alles wat het gemis bedekt. We zijn opnieuw weg van de plek waar het werkelijk om gaat: het eenvoudige en pijnlijke besef dat er iets is wat we missen. We moeten bereid zijn daar in af te dalen, eventjes te sterven en te durven vallen in de onbekende, bodemloze leegte.
Thuiskomen in Zijn
Koersen op gemis is dus beduidend complexer dan we denken, maar het is wel degelijk te trainen. Het vraagt om de discipline om, zodra het gemis in beeld is, exact op die plek te blijven. Om alles wat het gemis in ons wakker maakt te verwelkomen, de intensiteit ervan in ons lichaam toe te staan, en verder helemaal niets te doen. Om niet in de verhalen te stappen, de analyses en afleidingen te weigeren, en niet te gaan wonen in het emotionele drama. De beoefening is om het gemis te verwelkomen, toe te staan en te voelen terwijl onze blik rigoureus op het gemis gericht blijft.
Dan, door niets te doen behalve volledig en open aanwezig zijn, is er het wonder van Zijn. Het gemis blijkt geen bodemloze put te zijn, maar een doorgang waar we als vanzelf doorheen vallen. We landen in de open, onvoorwaardelijke rijkdom van ons eigen wezen en ervaren een presentie die vele malen ruimer, helderder en dieper gaat dan onze gewone, geconditioneerde aanwezigheid ooit had kunnen vermoeden. Het gemis kan nog steeds erg pijnlijk zijn, maar Zijnskwaliteiten als helderheid, zachtheid, zorgeloosheid, ontspanning, compassie en liefde verschijnen dan als vanzelf. Zo is koersen op gemis de moeiteloze weg naar thuis zijn in hoe het al is. Dat potentieel is in ieder van ons aanwezig, en is wat mij betreft essentieel op het pad van ontwikkelen en ontwaken.
